Osoby zajmujące eksponowane stanowiska polityczne (PEP)

Instytucje finansowe, firmy fintech i inne podmioty regulowane ponoszą kluczową odpowiedzialność za przestrzeganie standardów systemu finansowego w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy (AML) i finansowaniu terroryzmu (CTF). Standardy te mają na celu wykrywanie i zapobieganie nielegalnym przepływom finansowym, które, jeśli nie zostaną powstrzymane, mogą spowodować znaczną niestabilność na całym świecie. Jednym z kluczowych elementów tych ram jest identyfikacja i stałe monitorowanie osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne, zwanych również PEP. 

Chociaż nie wszyscy PEP-owie są zamieszani w przestępstwa, charakter ich wysokich stanowisk, zwłaszcza w administracji rządowej lub w kontaktach z opinią publiczną, często stawia ich w sytuacjach, w których decyzje finansowe krzyżują się z wpływami politycznymi. Może to szybko stwarzać okazje do przekupstwa, sprzeniewierzenia funduszy lub preferencyjnego traktowania w kontraktach publicznych. 

Skuteczna weryfikacja PEP pomaga firmom już na samym początku określić poziom ryzyka klienta i zapewnić odpowiedni monitoring. Tego rodzaju weryfikacja jest nie tylko obowiązkiem regulacyjnym, ale także najlepszą praktyką w zakresie ochrony przed stratami finansowymi i utratą reputacji. W dzisiejszym, powiązanym świecie, skutki nieświadomego ułatwiania przestępstw finansowych mogą być katastrofalne, a jedno niedopatrzenie może mieć poważne konsekwencje na skalę globalną.

Kim jest osoba zajmująca eksponowane stanowisko polityczne (PEP)?

Osoba na eksponowanym stanowisku politycznym to osoba, której powierzono ważną funkcję publiczną, często uprawnioną do tworzenia polityki publicznej, wpływania na decyzje rządowe i zarządzania funduszami publicznymi. Zgodnie z definicją Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF), kategoria ta obejmuje między innymi obecnych i byłych przywódców państw, polityków wysokiego szczebla, sędziów, wysokich rangą wojskowych oraz kadrę kierowniczą przedsiębiorstw państwowych. Warto zauważyć, że ta kategoria obejmuje również osoby pracujące w przedsiębiorstwach międzynarodowych, takie jak dyrektorzy lub członkowie zarządów instytucji globalnych.

Definicja PEP nie jest ograniczona geograficznie ani narodowością, ponieważ zarówno osoby krajowe, jak i zagraniczne mogą zostać określone jako PEP, w zależności od pełnionej funkcji i skali wpływów. Nierzadko zdarza się, że byli urzędnicy państwowi lub ich bliscy członkowie rodziny i współpracownicy pozostają objęci wzmożonymi procedurami należytej staranności przez wiele lat po zakończeniu urzędowania.

Dlaczego PEP-y są uważane za osoby wysokiego ryzyka?

Klasyfikacja osób pełniących funkcje publiczne (PEP) jako wysokiego ryzyka nie opiera się na poczuciu winy lub popełnieniu przestępstwa, ale na potencjalnym nadużyciu władzy wynikającym z charakteru pełnionych przez nie funkcji. Osoby sprawujące władzę polityczną często kontrolują lub wpływają na dostęp do zasobów, kontraktów publicznych, pomocy zagranicznej i majątku narodowego – a wszystkie te kanały mogą być kanałami, przez które może dochodzić do prania pieniędzy, defraudacji i nadużyć władzy. 

Osoby pełniące funkcje publiczne (PEP) mogą być szczególnie narażone na wpływy zewnętrzne, a osoby trzecie, od firm prywatnych, przez podmioty zagraniczne, po zorganizowane grupy przestępcze, często próbują wykorzystać ich status dla osobistych lub politycznych korzyści. Może to przybierać formę tajnych ustaleń finansowych, nieujawnionych partnerstw lub nacisków na zatwierdzanie wątpliwych transakcji. Nawet jeśli nie ma bezpośrednich dowodów na niewłaściwe postępowanie, zachowania takie jak korzystanie z zagranicznych kont lub firm-słupów mogą sygnalizować potencjalne ryzyko. Organy regulacyjne wzywają instytucje do zachowania czujności poprzez wdrażanie wzmożonej staranności, regularne monitorowanie zachowań transakcyjnych i rutynową ponowną ocenę poziomu ryzyka klientów o wysokiej renomie.

Należy podkreślić, że te mechanizmy kontroli zgodności mają charakter prewencyjny, a nie karny. Służą one ochronie systemu finansowego przed nadużyciami i zapewnieniu maksymalnej przejrzystości w relacjach wysokiego ryzyka. Kiedy instytucje ignorują lub błędnie klasyfikują osoby eksponowane, nie tylko narażają się na nieprzestrzeganie przepisów, ale także ryzykują nieumyślnym współudziałem w szerszych schematach korupcyjnych.  

Kluczowe kategorie PEP i przykłady

Zrozumienie różnych kategorii osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne (PEP) ułatwia precyzyjną ocenę ryzyka, jakie stanowią w relacjach finansowych. Nie wszystkie PEP mają taki sam poziom wpływu lub ekspozycji, ale każda z nich ma unikalne słabości, które wymagają dostosowanych zabezpieczeń. Poniżej przedstawiono podstawowe klasyfikacje PEP wraz z przykładami ról, jakie zazwyczaj pełnią.

1. PEP-y krajowe

Są to osoby zajmujące ważne stanowiska publiczne w swoim kraju. Należą do nich osoby wysokiego szczebla, takie jak prezydenci, ministrowie, gubernatorzy, urzędnicy banku centralnego oraz wysocy rangą członkowie władzy sądowniczej lub wojskowej. Ze względu na ich dostęp do procesów rządowych, budżetów publicznych i decyzji w sprawie polityki krajowej, ich działalność finansowa może bezpośrednio kolidować z interesami państwa. Korupcja krajowa często występuje w ukryciu, dlatego ważne jest, aby instytucje działające w ramach tej samej jurysdykcji nie ograniczały zaawansowanego nadzoru tylko ze względu na pokrewieństwo tych ról.

2. Zagraniczni PEP-owie

Zagraniczni PEP to urzędnicy publiczni spoza jurysdykcji instytucji przeprowadzającej kontrolę. Osoby te zazwyczaj pełnią podobne funkcje jak krajowi PEP, ale ze względu na ich status zagraniczny przejrzystość jest ograniczona, a kwestie związane z należytą starannością są bardziej złożone. Ponadto, jeśli zagraniczny PEP pochodzi z kraju o wysokim poziomie korupcji lub niestabilności politycznej, ryzyko związane z jego zachowaniami finansowymi znacznie wzrasta. Międzynarodowe ramy AML często kładą nacisk na surowsze kontrole zagranicznych PEP ze względu na trudności w uzyskaniu dokładnych informacji.

3. Międzynarodowe organizacje PEP

Kategoria ta obejmuje osoby zajmujące stanowiska kierownicze, takie jak sekretarz generalny, przewodniczący zarządów lub dyrektorzy wykonawczy, w organizacjach globalnych lub regionalnych, takich jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Unia Afrykańska. Chociaż nie zawsze są one powiązane z organami zarządzającymi, osoby te często nadzorują finansowanie na dużą skalę, międzynarodowe programy pomocowe i negocjacje transgraniczne, co stwarza możliwości nadużycia wpływów. 

4. Członkowie rodziny i bliscy współpracownicy

Najbliżsi członkowie rodziny, w tym małżonkowie, dzieci, rodzeństwo i rodzice, a także partnerzy biznesowi lub doradcy osobiści, są również uznawani za osoby eksponowane politycznie (PEP) ze względu na ich pośredni kontakt z władzą i przywilejami. Relacje te mogą być wykorzystywane do ukrywania aktywów, przekazywania nielegalnych płatności lub przeprowadzania transakcji w imieniu głównej osoby eksponowanej politycznie (PEP). Ze względu na bliskość, osoby te często pojawiają się w warstwie aktywności finansowej, co sprawia, że ​​monitorowanie zarówno osoby eksponowanej politycznie (PEP), jak i jej sieci bliskich powiązań jest dla instytucji kluczowe.

Zaktualizowana klasyfikacja ryzyka PEP (2025)

Uwaga: Klasyfikacja ryzyka powinna być dynamiczna i podlegać ponownej ocenie na podstawie nowych informacji, niekorzystnych informacji w mediach lub czynników wyzwalających zachowania.

Jak identyfikuje się PEP-y?

Identyfikacja osób pełniących funkcje publiczne (PEP) to złożone zadanie, które często wymaga połączenia wielu źródeł danych i rozwiązań technologicznych. Ponieważ status PEP nie zawsze jest publicznie deklarowany i może się zmieniać w czasie, instytucje muszą stosować wielowarstwowe podejście do weryfikacji i monitorowania, co sprawia, że ​​wzajemne odniesienia są niezbędne.

• Należyta staranność wobec klienta (CDD)
  • Zgodnie z zaleceniami FATF nr 10 i 12, zasady CDD stanowią podstawę oceny poziomu ryzyka klienta. Podczas onboardingu instytucje muszą zebrać informacje o pochodzeniu danej osoby, jej przynależności politycznej i źródle majątku, aby ustalić, czy ma ona status PEP.
• Bazy danych PEP
  • Zewnętrzni dostawcy, tacy jak Dow Jones, Refinitiv i LexisNexis, gromadzą obszerne bazy danych osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne i ich znanych współpracowników. Zaawansowane funkcje, takie jak mapowanie relacji, kontekst jurysdykcyjny i aktualizacje w czasie rzeczywistym, pomagają zespołom ds. zgodności śledzić zmiany statusu i wpływów.
• Listy PEP wydane przez rząd i ujawnienia aktywów
  • W zależności od jurysdykcji, niektórzy urzędnicy publiczni mogą być zobowiązani do ujawnienia aktywów lub źródeł dochodów, które następnie są gromadzone w rejestrach i listach obserwacyjnych prowadzonych przez rząd. Bazy danych są szczególnie przydatne do weryfikacji informacji dostarczanych przez klientów lub narzędzia zewnętrzne.
• Wywiad typu Open Source (OSINT)
  • Punkty przekazu, rejestry publiczne i profile internetowe mogą ujawniać nieoficjalne role lub nowo zdobyte wpływy i są szczególnie przydatne w przypadku osób mało znanych, ale wysokiego ryzyka, które mogą nie pojawiać się w oficjalnych bazach danych.
• Oświadczenie własne podczas wdrażania
  • W połączeniu z niezależną weryfikacją i innymi narzędziami, samodzielne raportowanie pozostaje użytecznym narzędziem, gdyż może uzupełniać luki w informacjach i wspierać wymogi dotyczące dokumentacji.
• Profilowanie ryzyka wewnętrznego w oparciu o wcześniejsze interakcje
  • Klienci powracający mogli nie być w przeszłości klasyfikowani jako PEP, ale mogli zajmować istotne stanowiska, dlatego wewnętrzne systemy powinny sygnalizować zmiany w zachowaniu lub aktualizacje danych dotyczących zatrudnienia, które mogą zwiększać ryzyko klienta.
• Rozwiązania AI i uczenia maszynowego
  • Systemy oparte na sztucznej inteligencji potrafią analizować duże ilości danych w różnych regionach i językach, identyfikować pośrednie zależności i identyfikować nietypowe wzorce transakcji w czasie rzeczywistym. Narzędzia te mogą poprawić wskaźniki wykrywalności, zmniejszyć liczbę fałszywych alarmów i odciążyć system zgodności z przepisami.

Zmieniające się globalne wymogi regulacyjne

Ramy regulacyjne na całym świecie zaczęły ewoluować w kierunku dynamicznego, ciągłego podejścia do zarządzania osobami eksponowanymi (PEP). Zamiast jedynie sygnalizować PEP podczas rejestracji, instytucje powinny okresowo weryfikować ryzyko klienta, zwłaszcza w przypadku zmiany jego lokalizacji, zachowania lub wzorca transakcji. Brytyjskie przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy (Money Laundering Regulations) oraz amerykańska ustawa AML z 2020 r. wzmocniły obowiązki związane z ciągłą należytą starannością (due diligence) (zwłaszcza w przypadku osób o podwyższonym ryzyku). W UE dyrektywa AMLD6 idzie jeszcze dalej i nakłada na podmioty finansowe obowiązek regularnego przeglądu dokumentacji dotyczącej ryzyka i aktualizacji danych klientów.

Kolejnym ważnym aspektem jest poszerzenie zakresu kwalifikowalności osób kwalifikujących się jako PEP. Wiele krajów rozszerzyło swoje definicje, obejmując obecnie osoby posiadające wpływy w przedsiębiorstwach państwowych, partiach politycznych i organizacjach międzynarodowych (nawet na szczeblu regionalnym lub subnarodowym). Odzwierciedla to świadomość, że ryzyko nie ogranicza się do najwyższych stanowisk rządowych i może występować wszędzie tam, gdzie zaufanie i autorytet publiczny krzyżują się z procesami podejmowania decyzji finansowych. W związku z tym ważne jest, aby instytucje wykraczały poza tytuł prawny i jurysdykcję, aby oceniać ryzyko na podstawie funkcji, bliskości władzy i kontekstu geopolitycznego.

Obowiązki zgodności dla firm internetowych i finansowych

Platformy cyfrowe, zwłaszcza te z sektora bankowości, gier, kryptowalut i e-commerce, znajdują się pod rosnącą presją zintegrowania zautomatyzowanego procesu weryfikacji PEP z infrastrukturą zgodności. Ponieważ działają w dynamicznie zmieniających się środowiskach z globalną bazą użytkowników, poleganie na ręcznych kontrolach lub ocenach punktowych nie jest już wystarczające. Nowe mechanizmy kontroli powinny obejmować:

• Przepływy pracy wdrożeniowe oparte na ryzyku dostosowywać kontrole na podstawie lokalizacji geograficznej użytkownika, jego aktywności biznesowej, profilu transakcji i innych sygnałów kontekstowych, zamiast stosować podejście uniwersalne.
• Ciągły monitoring transakcji aby ujawnić wzorce ryzyka, które mogłyby nie być oczywiste w trakcie wdrażania, co pozwoli na podjęcie proaktywnych działań.
• Negatywne kontrole mediów w celu uzupełnienia list PEP, które nie zawsze uwzględniają nowe ryzyka i wskaźniki potencjalnego niewłaściwego postępowania.
• Cykle odświeżania KYC aby utrzymywać aktualne profile klientów i identyfikować zmiany stanowiska, przynależności lub lokalizacji geograficznej, które mogą spowodować zmianę statusu PEP.
• Raportowanie regulacyjne dotyczące podejrzanych działań do właściwych organów, co pozwala na dotrzymanie terminów sprawozdawczości i ograniczenie liczby błędów ręcznych oraz luk w audycie.

Firmy muszą również zadbać o przeszkolenie pracowników w zakresie rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych oraz o regularne audyty skuteczności mechanizmów kontroli wewnętrznej.

Wniosek

Zarządzanie ryzykiem związanym z osobami zajmującymi eksponowane stanowiska polityczne wymaga obecnie czegoś więcej niż tylko odhaczania odpowiednich pól. Wraz ze zmianami oczekiwań regulacyjnych i pojawianiem się nowych wektorów ryzyka, firmy muszą wyprzedzać konkurencję, wdrażając proaktywną, inteligentną weryfikację PEP w ramach swojej podstawowej działalności.

Niezależnie od tego, czy chodzi o finanse, kryptowaluty, czy e-commerce, organizacje, które wdrażają rygorystyczne kontrole, utrzymują solidne zarządzanie danymi i pielęgnują kulturę zgodności, będą nadal lepiej przygotowane do zapobiegania narażeniu na przestępstwa finansowe w ramach swojej działalności. W ten sposób jednocześnie spełniają one obowiązki regulacyjne, chronią swoją integralność i budują długoterminowe zaufanie zarówno klientów, jak i partnerów.